Premio Nacional de Sociología y Ciencia Política 2003

Descrición autobiográfica de D. Salustiano del Campo
por por José Félix Tezanos Tortajada

Salustiano del Campo

Salustiano del Campo naceu en 1931 en La Línea de la Concepción, en Cádiz, desenvolvendo en Madrid boa parte da súa carreira académica. Licenciouse en Dereito en 1954, obtendo en 1955 unha bolsa do Population Council Inc. que lle permitiu ampliar estudos na Universidade de Chicago, onde permaneceu ata 1957, merecendo o premio Free Press no exame xeral e de especialidade do Doutorado de Socioloxía da devandita Universidade. Ao seu regreso a España, en 1959, obtén o premio extraordinario no Doutorado de Ciencias Políticas cunha tese sobre La familia española en transición, sendo nomeado en 1960 encargado da Cátedra de Socioloxía na Facultade de Ciencias Políticas de Madrid.

A súa carreira académica consolídase en 1962, cando gaña a oposición á Cátedra de Socioloxía da Facultade de Ciencias Políticas, Económicas e Comerciais da Universidade de Barcelona. Na Universidade de Barcelona desenvolveu unha activa tarefa en prol do asentamento e o desenvolvemento da ensinanza da Socioloxía, deixando varios discípulos e unha influencia apreciable en moitos estudantes de económicas, nos que espertou o interese polas cuestións sociais e os enfoques sociolóxicos. No ano 1967 gañou por oposición a Cátedra de Socioloxía en Madrid, na Facultade de Ciencias Políticas, Económicas e Comerciais, dende a que contribuíu activamente ao desenvolvemento da actual Facultade de Ciencias Políticas e Socioloxía da que foi Decano entre os anos 1977 e 1980, e Director do Departamento de Estrutura Social dende 1971 ata 1999.

O seu labor docente presentou facetas innovadoras respecto ao que acostumaban ser as prácticas habituais da Universidade española dos anos sesenta e setenta. Realizaba seminarios con estudantes destacados de varios cursos, aos que iniciaba na práctica da investigación empírica, especialmente nas técnicas de enquisas, que ulteriormente se fixeron tan populares. Moitos profesores actuais da disciplina atoparon nestes seminarios un estímulo para a súa vocación sociolóxica e recibiron as primeiras invitacións para publicar comentarios bibliográficos ou artigos nas revistas de Ciencias Sociais.

No ano 1979 foi elixido Académico Numerario na Real Academia de Ciencias Morais e Políticas, na que ingresou en 1980 cun discurso sobre O ciclo vital da familia española, sendo o terceiro Catedrático de Socioloxía incorporado á devandita Academia -despois de Manuel Sales y Ferré e Severino Aznar-. En 1984 foi elixido Tesoureiro desta institución e Secretario en 1985 (reelixido ata a actualidade). Igualmente en 1994 foi nomeado Vicepresidente Segundo do Instituto de España e en 1997 Vicepresidente Primeiro.

Unha das principais facetas a resaltar na traxectoria intelectual e social de Salustiano del Campo é o seu labor como promotor e director de distintas publicacións de contido social e económico. Secretario Técnico da Revista de Estudos Políticos 1957, Director da Colección de Estudos de Socioloxía do Instituto de Estudos Políticos en 1961. Membro do Consello de Redacción da Revista Economía Política, da Revista de Estudos Sociais e da Revista Internacional de Socioloxía. Director da Revista Española da Opinión Pública e fundador e Director da Revista Anais de Socioloxía en Barcelona. Este labor tivo proxección ulteriormente como Director da revista “El Europeo” (dende 1983 a 1984) e como Presidente-Editor de Imaxe Semanal (dende 1986 ata 1988).

Un segundo aspecto a resaltar na súa traxectoria intelectual foi a súa actividade investigadora, foi o principal impulsor e fundador dunha institución pioneira na realización de estudos de opinión pública en España, como o Instituto Español da Opinión Pública (IOP) -hoxe CIS-, do que foi nomeado conselleiro delegado en 1963 e director dende 1967 ata 1971.

Un terceiro aspecto do seu labor foi a edición de obras de carácter xeral de Socioloxía e Ciencias Sociais, entre as que destacan a dirección do Dicionario de Ciencias Sociais da UNESCO, unha magna obra publicada en dous volumes e que tivo especial relevo nos ámbitos da Socioloxía en todos os países de fala castelá, así como o Tratado de Socioloxía -tamén en dous volumes- que, dende 1985, coñeceu varias edicións.

En cuarto lugar, hai que destacar a súa colaboración nas Nacións Unidas, especialmente en asuntos relacionados cos estudos de poboación. En 1960 foi asociate social affairs officer na oficina de Asuntos Sociais da Secretaría de Nacións Unidas de Nova York. De 1969 a 1973 foi representante de España na Comisión de Poboación das Nacións Unidas. Dende 1974 a 1982 foi membro do Comité Executivo da Comisión Nacional Española de Cooperación coa UNESCO. En 1976 foi elixido representante de España por un segundo período de catro anos na Comisión de Poboación das Nacións Unidas.

A produción científica de Salustiano del Campo foi moi ampla. Publicou vinte e catro libros propios, outros dezasete como editor ou coautor, e preto de dous centos de monografías e traballos científicos. As súas obras fundamentais pódense situar en cinco grandes áreas temáticas. En primeiro lugar están os estudos da familia, iniciados coa súa tese doutoral publicada en 1960 co título de La familia española en transición, así como outras obras posteriores como El desarrollo de la familia española en el siglo XX (Alianza Editorial, 1982); Análisis sociológico de la familia española (Ariel, 1985); La "nueva" familia española (Eudema, 1991); Familias: Sociología y Política (Universidade Complutense, 1995), etc. Un segundo tema é a poboación e a política demográfica, asunto sobre o que publicou varios dos seus libros máis destacados: Análisis de la población española, Ariel, 1972; La política demográfica de España, Edicusa, 1974; La explosión demográfica y la regulación de la natalidad, Síntesis, 1997, etc. Un terceiro aspecto son os indicadores sociais, con obras como Los indicadores sociales a debate (FOESSA, 1972). Un cuarto tema é o dos cambios sociais e especialmente, na última etapa, as tendencias sociais, asuntos dos que se ocupou no seu libro La sociedad. De 1972, dentro da triloxía de La España de los años 70; La Sociedad de clases medias (Austral, 1989) e os Estudios sobre tendencias sociales en España (1960.1990) (Fundación BBV, 1993) Finalmente, unha quinta área de referencia son as súas obras académicas sobre a Socioloxía, entre as que se encontra o seu primeiro manual sobre La Sociología científica moderna, cuxa primeira edición é de 1962. Como obras máis recentes hai que mencionar a Historia de la Sociología Española (Ariel, 2001), Perfil de la Sociología Española (Catarata-Universidade Complutense, 2001) e La institucionalización de la Sociología (CIS 2001), cuxa orixe se encontra nas iniciativas promovidas por el na Comisión para a celebración do aniversario dos cen anos da primeira cátedra de Socioloxía, comisión que presidiu.

A partir dunha tarefa tan ampla e tan rica en contidos, non é esaxerado dicir que a figura de Salustiano del Campo ocupa un lugar especialmente destacado nunha das etapas decisivas do desenvolvemento e institucionalización da Socioloxía en España, etapa que non sería posible sen o seu labor pioneiro, sen o seu traballo investigador, sen as moitas teses doutorais que dirixiu (62), sen a súa capacidade, en suma, para animar e orientar a moitos sociólogos, que actualmente realizan as súas actividades en diferentes campos desta disciplina.

No aspecto humano e profesional, todos os que traballamos con Salustiano del Campo puidemos contar co seu estímulo e cunha gran capacidade de apoio desinteresado e obxectivado que non sempre foi doado encontrar na Universidade española. Nos departamentos universitarios que dirixiu e nas tarefas sociolóxicas que emprendeu soubo incorporar persoas con diferentes orientacións e traxectorias. O talante integrador que mostrou durante o último período do franquismo foi un exemplo de vocación universitaria e universalista. Durante aqueles anos foron moitas as persoas de diferente ideoloxía que colaboraron con el, evidenciando ata que punto valoraba, por enriba de calquera outra consideración extraacadémica, a capacidade de traballo, o afán investigador e a seriedade, o rigor e a responsabilidade á hora de emprender unha tarefa académica ou investigadora.

Por estas razóns, con motivo da xubilación de Salustiano del Campo, un grupo de amigos, compañeiros e discípulos quixemos renderlle un merecido recoñecemento cun libro-homenaxe. O libro foi promovido por unha comisión formada por oito catedráticos de Socioloxía de diversas Universidades: María Ángeles Durán, investigadora do CSIC e presidenta, naquel momento, da FES (Federación Española de Socioloxía), Rodolfo Gutiérrez, catedrático da Universidade de Oviedo, Julio Iglesias de Ussel, catedrático da Universidade de Granada, Antonio Izquierdo, catedrático da Universidade da coruña, Carlota Solé, catedrática da Universidade Autónoma de Barcelona, Carmelo Lisón Tolosana e Manuel Navarro, catedráticos da Universidade Complutense de Madrid e José Félix Tezanos, catedrático da UNED.

Debido á atención especial prestada por Salustiano del Campo ao estudo da estrutura e a dinámica social este foi o tema elixido como referente central do libro-homenaxe, no que se invitou a participar a todos os catedráticos de Socioloxía da Universidade Española, así como a varios membros da Real Academia de Ciencias Morais e Políticas e a varios reputados profesores de Universidades doutros países cos que Salustiano del Campo tivera unha especial relación intelectual. Os membros da Comisión tamén incorporaron os nomes dalgúns profesores titulares, especialmente recoñecidos no tratamento dos temas abordados. Neste elenco de colaboradores non puideron estar todos os que quixeran participar e moitos dos que así o manifestaron á comisión editorial entenderon que os límites lóxicos dun libro como o publicado foron o único elemento que obrigou a unha selección das colaboracións.

O resultado desta iniciativa foi un libro de 1248 páxinas, que se puido publicar grazas ao apoio desinteresado do CIS, especialmente do seu presidente, o profesor Ricardo Montoso, así como dos responsables editoriais, Jaime Peón e Mercedes Contreras, que tanto empeño e esmero puxeron na edición. O libro está dividido en seis partes, cun prólogo biográfico e unha entrevista final, sumando un total de setenta colaboracións. Na primeira parte inclúense varios textos que consideran diversas teorías sobre o cambio e enfoques introdutorios. Na segunda parte analízanse os grandes cambios e procesos sociais. Na terceira, os cambios políticos, na cuarta, os cambios e procesos económicos, na quinta, os cambios culturais e os enfoques antropolóxicos e na sexta, outros procesos de cambio, con especial atención ás innovacións tecnolóxicas.

O libro publicado en homenaxe a Salustiano del Campo pode considerarse unha obra de consulta obrigada para todos aqueles que queiran internarse no estudo da estrutura e do cambio social no contexto das complexas sociedades do noso tempo. Ademais, o libro, en si mesmo, é un bo exemplo do grao de madureza alcanzado pola Socioloxía en España e da consolidación dun proceso de institucionalización no que tanto empeño puxo, precisamente, a persoa á que está dedicado. De aí que, como tal obra-homenaxe, sexa unha boa exemplificación demostrativa do valor e dos resultados dunha tarefa encomiable.

arrow_back