Premio Nacional de Sociología y Ciencia Política 2018

Descrición autobiográfica de D. María Ángeles Durán Heras
por Inés Alberdi Alonso

María Ángeles Durán Heras

LAUDATIO DE DONA INÉS ALBERDI ALONSO CON MOTIVO DA ENTREGA DO PREMIO NACIONAL DE SOCIOLOXÍA E CIENCIA POLÍTICA, 2018

Maxestade, Sra. vicepresidenta do Goberno, Sr. presidente do CIS, autoridades, señoras e señores, amigas e amigos, María Ángeles,

Isto parece un soño. Estar aquí a presentar o Premio Nacional de Socioloxía que vai ser entregado polo rei de España a María Ángeles Durán

É un soño? Si, cos meus ollos de xuventude isto é un soño. E quero manter eses ollos para saber o que conseguimos e valorar o que temos.

A Socioloxía é un saber ao que non sempre se lle recoñeceu prestixio. Esgrímese contra ela a súa incapacidade de acertar con exactitude nas súas análises, pero, na súa defensa, podemos dicir que a Socioloxía é a disciplina que formula as preguntas máis interesantes e tratan os temas que máis nos importan.

E este premio entrégao o rei; un rei constitucional e democrático como viamos nos países que ansiabamos, como Suecia ou Noruega. Países con tradicións democráticas, liberdades e unha maior igualdade social, aos que mirabamos con envexa dende a ditadura e a ausencia de dereitos políticos. Agora, que acabamos de celebrar os corenta anos da nosa Constitución, podemos estar orgullosos dun período que comezou incerto, pero que deu como froito moitos anos de paz e prosperidade, nos que a coroa española desempeñou un papel moi positivo.

Resulta moi satisfactorio que a súa maxestade entregue o Premio Nacional de Socioloxía a unha persoa magnífica e que, ademais, é unha muller. Cos meus ollos de xuventude isto é inusitado. Cando eu cheguei á Facultade de Políticas e Económicas, apenas había algunha profesora e ningunha era catedrática.

Este premio reflicte o que cambiamos, o que avanzamos e en que dirección o fixemos. A Socioloxía tamén deu un salto de xigante nestes anos. Como disciplina, foi a deseñadora, a analista e a vixilante da nosa democracia. Poucas xeracións como a nosa tiveron a sorte de estudar o cambio social e ver como se desenvolveu ante os seus ollos. Hai moitas perspectivas para analizar os cambios sociais, pero a Socioloxía ten, neste sentido, unha posición envexable. E a miña xeración con ela. Empezamos desexando o cambio, loitando por el e logo dedicámonos a analizalo.

Isto é o que fixo María Ángeles Durán a uns niveis de seriedade e de profundidade que este premio recoñece a ámbito público e nacional. Moitos dos que aquí estamos temos a mágoa de non ter connosco a José Ramón Torregrosa. O que lle gustaría poder estar hoxe aquí! Como gozaría do recoñecemento da súa muller, da muller á que o tanto axudou e da que recibiu tanta axuda. O de María Ángeles e José Ramón foi un marriage of true minds, como se dixo de Virxinia e Leonard Woolf, un matrimonio de encontro entre dúas intelixencias afíns. Unidos dende moi novos, percorreron un camiño moi próximo de estudo e investigación, el máis na psicoloxía e ela máis na socioloxía do cotián.

Estamos aquí para glosar a obra de María Ángeles Durán, á que dedicou toda a súa vida. Di Proust que os grandes autores levan a súa obra dentro de si e hanse de sacrificar a ela, no mellor sentido de entrega a unha causa.

María Ángeles, ao igual que Proust, dedicou parte da súa vida a reflexionar sobre o tempo. Unha das súas investigacións máis interesantes foi unir a perspectiva do xénero ás diferenzas no uso do tempo. Por que a vida dos homes e das mulleres foi tan diferente ata agora? Por que empeza só agora, no século XXI a ser algo máis parecida? Porque usaron o seu tempo doutro xeito, porque se dedicaron a outras cousas e porque a cronoloxía vital se marcou dunha forma distinta para uns e para outras. Sabemos como empezou a diferenciación de tarefas, pero aínda non temos explicación de por que esta diferenza de tarefas se converteu nunha diferenza de poder. Durkheim, no XIX, eloxiaba esa prudencia dos humanos de dividir o traballo entre eles e elas. As mulleres dedicando a súa vida a unha tarefa fundamental, a da reprodución, e os homes ocupándose da protección, de crear e construír. Hai algo moi intelixente nesa división de tarefas, pero, á vez, foi a orixe dunha gran desigualdade.

Non está claro, e sobre iso reflexiona Hariri na súa obra Sapiens, por que esa diferenza de tarefas supuxo historicamente o sometemento das mulleres e o poder dos homes sobre elas. Como podemos explicar que as persoas que realizan os máis asombroso, o máis máxico, traer ao mundo novos seres, queden desposuídas de poder na maioría das sociedades coñecidas? Coñecemos a historia, coñecemos a sucesión de feitos que a configuran, pero non sabemos como se produciu esa evolución.

Pois ben, aínda que nos falta unha explicación suficientemente satisfactoria da aparición do patriarcado, si temos, a través de estudos como os realizados por María Ángeles Durán, unha descrición do seu arraigamento e permanencia. Estudando a que dedican o tempo as mulleres e os homes entendemos a suxeición das mulleres ás leis da natureza ao estaren, por séculos, dedicadas á reprodución e ao coidado.

Cos avances técnicos do século XX asentáronse as bases da revolución feminista, que empezou a pedir non só unha educación semellante para as mulleres e os homes, senón fundamentalmente uns dereitos iguais ao traballo e á participación social. Eran os anos sesenta e María Ángeles Durán estaba alí. Son os anos en que chegaron ao noso país os ecos desa revolución feminista que comezara dentro das manifestacións americanas polos dereitos civís e contra a guerra de Vietnam. Todo iso calou nas universidades españolas, especialmente na Facultade de Ciencias Políticas e Económicas de Madrid, que fervía de activismo e de gana de cambiar o mundo. E alí estaba María Ángeles.

A achega de Durán á socioloxía centrouse en estudar unha serie de aspectos que, anteriormente, pasaban desapercibidos. O seu gran logro foi poñer na axenda social e no ambiente académico o estudo dunha serie de cuestións que, por obvias, se esquecían: o traballo non remunerado e o valor económico dos coidados, é dicir, a achega das mulleres ao benestar.

O traballo de María Ángeles Durán tivo presente sempre a idea da igualdade de oportunidades entre as mulleres e os homes. Estudou os coidados da infancia, o tempo de descanso ou de traballo e a esperanza de vida, tendo sempre presente a perspectiva de xénero. Perspectiva que consiste en ter os ollos abertos ás posibles discriminacións que non vemos polo feito de que “sempre foi así”. Como recordaba hai dous anos, Emilio Lamo de Espinosa, nunha situación semellante á de hoxe, a tarefa da socioloxía ha de ser indagar no obvio, o esquecido, o que pasa desapercibido porque “sempre foi así”. Problematizar fenómenos cotiáns que dabamos por suposto. Neste caso, a desigualdade de xénero.

A socioloxía foi, en España, un proxecto de modernización, e no traballo de María Ángeles Durán temos un bo exemplo. Se hai algún cambio que podemos sinalar entre os máis importantes que se produciron en España nestes anos de vida democrática, é o cambio na vida das mulleres. Os seus niveis de educación, de participación no traballo remunerado, os seus niveis de autonomía e de liberdade supuxeron unha das transicións modernizadoras máis profundas do noso país. E hoxe, grazas a estudos como os de Durán, e grazas ao esforzo de miles de mulleres e de homes que fixeron súa a reivindicación dos dereitos das mulleres, podemos compararnos en termos satisfactorios cos países máis avanzados de Europa.

María Ángeles Durán licenciouse na Facultade de Políticas e Económicas en 1964, presentou a súa tese en 1971 sobre “O traballo das mulleres” e gañou unha cátedra de Socioloxía en 1982. No CSIC, a partir de 1987, desenvolveu boa parte das súas investigacións sobre traballo, familia, saúde e urbanismo. Sempre, con perspectiva de xénero. E, á vez, cunha gran repercusión social. A súa obra serviu especialmente a uns e outros colectivos sociais que con ela viron reivindicadas as súas actividades e xustificadas as súas demandas.

Á vez, a obra da profesora Durán tivo unha importante proxección internacional coas súas conferencias por todo o mundo. Tamén percorreu as universidades españolas como conferenciante. Foi nomeada doutora honoris causa na Autónoma de Madrid, na Universidad de Valencia e na Universidad de Granada.

Colaborou tamén á institucionalización da socioloxía como profesión, sendo presidenta da Federación Española de Socioloxía e como membro do Comité Executivo da Asociación Internacional de Socioloxía, acudindo a congresos e simposios en centros e universidades de todo o mundo.

Fundamentalmente, María Ángeles Durán foi unha investigadora da realidade social. Son moitos os temas que lle interesaron. A atención á saúde, a análise da familia, a conciliación da vida persoal e laboral, os tempos do coidado e outras actividades non consideradas como traballo. Tamén se ocupou da organización das cidades, e recentemente deu á imprenta o seu último libro La riqueza invisible del cuidado.

María Ángeles Durán foi un exemplo para as xeracións de mulleres novas ás que ensinou nas aulas e inspirou cos seus traballos. Coa súa vida e coa súa obra foi un exemplo do que moitas mulleres españolas soñan con alcanzar.

Para rematar, quero reiterar que se hai algo singularmente importante entre os traballos de Duran é o estudo do traballo non remunerado das mulleres. Analizar o valor do traballo non remunerado nas economías desenvolvidas e estudar ata que punto o benestar se sostén con estas achegas, a miúdo invisibles e realizadas por mulleres, foi relevante e, á vez, novidoso.

Visibilizar o sector non remunerado da economía permite contabilizar o traballo non remunerado que realizan as mulleres. Esta reivindicación da achega feminina ao benestar de todos merece o noso recoñecemento.

Hoxe é a primeira muller que recibe o Premio Nacional de Socioloxía, igual que en 1982 foi a primeira muller que logrou unha cátedra de Socioloxía: foi moitas veces a primeira en alcanzar algo. Rematarei desexando que deixen de existir primeiras veces, para que as mulleres sexan cidadás con todos dereitos e todas as oportunidades, non excepcións minoritarias en profesións e recoñecementos.

Celebramos un acto que ten as características dun soño. Usando o título dun dos seus libros, Si Aristóteles levantara la cabeza, non o podería crer. Pareceríalle imposible un acto de tanta solemnidade dedicado a recoñecer os logros dunha muller que se ocupou en estudar temas tan próximos aos seus. Unha muller que destacou entre os seus colegas, con méritos suficientes e excepcionais para merecer o Premio Nacional de Socioloxía. Moitas grazas.

arrow_back